Procedura KE przeciwko Polsce: Spór o granice reklamy aptecznej i wolność gospodarczą w UE

Fot. Unia Europejska / ShutterStock

Wstęp: Nowy etap wieloletniego sporu

Komisja Europejska (KE) zdecydowała o formalnym wszczęciu procedury naruszeniowej wobec Polski. Powodem jest brak pełnego dostosowania krajowych przepisów do wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE), który zakwestionował polski, rygorystyczny zakaz reklamy aptek. Sprawa ta stanowi istotny precedens w relacji między ochroną zdrowia publicznego a unijnymi swobodami traktatowymi, rzucając światło na złożoność regulacji rynku farmaceutycznego.

Kluczowe pojęcia i mechanizmy

• Procedura naruszeniowa (Infringement Procedure): Proces wszczynany przez KE przeciwko państwu członkowskiemu, które nie stosuje prawa UE. Składa się z kilku etapów: wezwania do usunięcia uchybienia, uzasadnionej opinii, a w ostateczności - skargi do TSUE z wnioskiem o kary finansowe.
• Dyrektywa o handlu elektronicznym: Akt prawny UE mający na celu usuwanie barier w świadczeniu usług online. W kontekście aptek dotyczy to m.in. możliwości informowania o usługach drogą elektroniczną.
• Zasada proporcjonalności: Reguła prawna mówiąca, że ograniczenia nakładane przez państwo (np. zakaz reklamy) muszą być adekwatne do celu (np. ochrony zdrowia) i nie mogą iść dalej, niż jest to konieczne.

Tło historyczne: Skąd wziął się zakaz z 2012 roku?

Obowiązujące w Polsce przepisy Prawa farmaceutycznego wprowadzono w 2012 roku. Ich celem było ograniczenie nadmiernej konsumpcji leków oraz ochrona niezależności farmaceutów przed presją komercyjną. Zgodnie z art. 94a tej ustawy, apteki mogą informować jedynie o swojej lokalizacji i godzinach otwarcia. Jakakolwiek inna forma komunikacji z pacjentem, którą można uznać za zachętę do zakupu, była przez inspekcję farmaceutyczną surowo karana.

Przez lata polskie sądy administracyjne utrzymywały restrykcyjną linię orzeczniczą, uznając za reklamę nawet programy lojalnościowe czy gazetki informacyjne o cenach leków nierefleksyjnych. Sytuacja uległa zmianie po interwencji organów unijnych, które uznały, że tak szeroki zakaz godzi w fundamenty wspólnego rynku.

Konfrontacja z prawem unijnym: Wyrok TSUE

W czerwcu 2025 r. (odnosząc się do chronologii zdarzeń opisanych w źródłach) TSUE jednoznacznie stwierdził, że polskie przepisy są zbyt restrykcyjne. Trybunał argumentował, że choć ochrona zdrowia jest wartością nadrzędną, to całkowity zakaz reklamy narusza swobodę przedsiębiorczości oraz dyrektywę o handlu elektronicznym. Według TSUE, reklama jest kluczowym narzędziem dla nowych podmiotów wchodzących na rynek, pozwalającym im konkurować z ugruntowanymi sieciami aptek.

Analiza stanowisk stron

Spór opiera się na dwóch odmiennych filozofiach postrzegania roli apteki w systemie ochrony zdrowia:

Projekt zmian: Próba kompromisu

Polska strona rządowa podjęła już prace legislacyjne, które mają na celu zniesienie całkowitego zakazu, przy jednoczesnym zachowaniu bezpieczników. Projekt zakłada wprowadzenie pojęcia „informacji o działalności apteki”, która nie byłaby traktowana jako niedozwolona reklama.

Główne założenia nowych przepisów:

• Umożliwienie informowania o cenach i asortymencie.
• Zakaz stosowania technik perswazyjnych i manipulacyjnych w komunikacji.
• Ograniczenie reklamy prowadzącej do „nadmiernej i nieuzasadnionej konsumpcji produktów leczniczych”.

Implikacje i możliwe scenariusze

Decyzja KE o wszczęciu procedury jest sygnałem, że dotychczasowe tempo prac legislacyjnych w Polsce uznano za niewystarczające. Jakie mogą być skutki tej sytuacji?

1. Scenariusz optymistyczny (Legislacyjny)

Polska w ciągu dwóch miesięcy udziela satysfakcjonującej odpowiedzi, prezentując zaawansowany harmonogram prac nad nowelizacją Prawa farmaceutycznego. Jeśli ustawa zostanie przyjęta w 2025 roku, procedura może zostać zawieszona, a następnie umorzona.

2. Scenariusz konfrontacyjny (Sankcje)

Jeśli KE uzna, że proponowane zmiany nadal nie realizują w pełni wyroku TSUE (np. są zbyt ogólne lub wprowadzają nowe, nieuzasadnione bariery), sprawa trafi ponownie do Trybunału. Wówczas Polsce grożą wysokie kary finansowe - zarówno ryczałtowe, jak i okresowe (za każdy dzień zwłoki w wykonaniu wyroku).

3. Wpływ na rynek apteczny

Liberalizacja przepisów może doprowadzić do istotnych zmian rynkowych:

• Wzrost konkurencji: Większe sieci apteczne zyskają narzędzia do agresywniejszej walki o klienta.
• Presja na apteki niezależne: Mniejsze placówki mogą odczuć trudności w konkurowaniu budżetami marketingowymi z dużymi grupami kapitałowymi.
• Edukacja pacjenta: Zwiększona dostępność informacji o cenach i usługach opieki farmaceutycznej może przynieść korzyści konsumentom, o ile przekaz pozostanie rzetelny.

Podsumowanie

Polska stoi przed wyzwaniem znalezienia „złotego środka” - stworzenia przepisów, które zadowolą Komisję Europejską pod względem wolności gospodarczej, a jednocześnie nie doprowadzą do niebezpiecznego zjawiska stymulowania popytu na leki. Najbliższe dwa miesiące będą kluczowe dla uniknięcia dotkliwych sankcji finansowych i ukształtowania nowego oblicza polskiego rynku aptecznego na nadchodzące lata.